การใช้ภาษาในงานทางวิชาการควรใช้ภาษาเขียนหรือภาษาทางการที่ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ กระชับ สื่อความหมายชัดเจน ตรงไปตรงมา มีการเรียบเรียงความคิดอย่างเป็นระบบระเบียบ เพื่อให้ผู้อ่านในสาขาวิชานั้น ๆ และผู้อ่านทั่วไปสามารถเข้าใจได้ง่าย หากจำเป็นต้องใช้ศัพท์เฉพาะสาขาหรือศัพท์เทคนิคต้องใช้ให้เหมาะสม ดังที่เปลื้อง ณ นคร (2529) กล่าวว่าภาษาวิชาการจะมีศัพท์เทคนิคที่เป็นภาษาเฉพาะสำหรับวิชาการนั้น ๆ ต้องเลือกใช้ให้เหมาะสมกับเรื่องจึงจะถือว่าใช้ภาษาเขียนได้ถูกระดับภาษา ภาษาเทคนิคไม่อาจเข้าใจกันทั่ว ๆ ไปได้ ดังนั้นใน การเขียนเรื่องที่จะให้บุคคลทั่วไปอ่านก็ควรใช้คำเทคนิคให้น้อยที่สุดถ้าจำเป็นต้องใช้ก็ควรอธิบายคำนั้นเสียก่อน ภาษาเขียนนั้นเราต้องการเฉพาะเนื้อหา ไม่สนใจบุคลิกลักษณะของผู้พูด ภาษาเขียนตัดเรื่องอารมณ์ ความรู้สึกออกไปจึงมีความเป็นกลางมากกว่าภาษาพูด ภาษาพูดเป็นการสื่อสารเฉพาะขณะที่พูด แต่ภาษาเขียนเป็นสื่อที่ใช้เฉพาะขณะที่เขียนหรือใช้สื่อสารในระยะยาวก็ได้ ภาษาเขียนนั้นมักจะเผยแพร่ไปในขอบเขตที่กว้างกว่าภาษาพูด คือแพร่ไปสู่คนหลายกลุ่ม การเขียนให้คนทั่วไปอ่านต้องอธิบายคำศัพท์ที่คนทั่วไปทุกกลุ่มเข้าใจได้ ภาษาเขียนจึงไม่นิยมคำย่อ คำตัด ถ้าจะใช้ศัพท์เฉพาะก็ต้องอธิบายให้ผู้ที่ไม่รู้ความหมายเข้าใจ (ปรีชา ช้างขวัญยืน , 2540) ภาษาที่ใช้ในการเขียนงานวิชาการต้องมีความชัดเจน เป็นกลาง ไม่ใช้ความรู้สึกเป็นเกณฑ์ในการตัดสิน ดังที่ประสิทธิ์ กาพย์กลอน (2532) เรียกการใช้ภาษาที่ใช้ในการเขียนรายงาน บรรยายลักษณะของสิ่งของ บุคคล เหตุการณ์ หรือปรากฏการณ์ซึ่งชัดเจน จำเพาะเจาะจง และแม่นตรงที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ว่า "ภาษาบอกข้อเท็จจริง"และได้สรุปลักษณะของภาษาบอกข้อเท็จจริงว่ามีลักษณะการใช้ถ้อยคำที่เป็นมีความหมายเป็นกลาง (Neutral words) เป็นถ้อยคำที่ไม่กระตุ้นความรู้สึกของผู้อ่าน หรือแสดงความรู้สึกและความเชื่อใด ๆของผู้เขียนออกมา ทั้งยังสามารถพิสูจน์หรือทดสอบได้ว่าเป็นจริงเสมอ การเขียนรายงานต้องใช้ภาษาที่เป็นกลางที่สุด ไม่เป็นไปในทำนองชักจูงโดยใช้อารมณ์หรือความรู้สึกของเราเขียนลงไป เพียงแต่บรรยายไปตามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเท่านั้น ว่าอะไรเป็นอะไร ภาษารายงานจึงต้องมีคุณสมบัติดังนี้ (มัณฑนา เกียรติพงษ์ และคนอื่น ๆ , 2529 )

อย่างไรก็ตามการใช้ภาษาในงานเขียนทางวิชาการแต่ละสาขาวิชาอาจมีลักษณะปลีกย่อยแตกต่างกันได้ ดังที่อมรา ประสิทธิรัฐสินธุ์ (2542) สรุปว่า ภาษาวิทยาศาสตร์ในภาษาไทยยัง ไม่มีผู้ศึกษาไว้โดยตรง แต่ในภาษาอังกฤษ Scientific English เป็นทำเนียบภาษาที่มีความสำคัญและมีผู้ศึกษาไว้มาก และกล่าวถึงลักษณะของภาษาวิทยาศาสตร์ไว้เป็นข้อ ๆ ดังนี้

  การใช้ภาษาในงานเขียนเชิงวิชาการ อาจแยกกล่าวเป็นข้อ ๆ ได้ดังนี้
1. การใช้คำ
2. การใช้ประโยค
3. การใช้ย่อหน้า

1. การใช้คำ

1.1 ใช้คำให้ถูกต้อง

1.1.1 ถูกต้องตามความหมายของคำ

การใช้คำในภาษาเขียนนั้นผู้ใช้ต้องระมัดระวังอย่างมากจึงจะสามารถสื่อความหมายได้อย่างถูกต้อง เหมาะสมและตรงกับความต้องการ โดยเฉพาะการใช้คำที่มีความหมายใกล้เคียงกัน คำในภาษาไทยเป็นจำนวนมากมีความหมายคล้ายคลึงกัน แต่ไม่สามารถนำมาใช้แทนกันได้เสมอไป ผู้ใช้ต้องมีความรู้ ความเข้าใจความหมายของคำนั้น ๆ เป็น อย่างดีจึงจะสามารถนำมาใช้ได้ตรงความหมาย

ตัวอย่างคำที่มีความหมายใกล้เคียงกัน

1.1.2 ถูกต้องตามชนิดของคำ

การใช้คำต้องคำนึงถึงชนิดและหน้าที่ของคำในประโยคผู้เขียนต้องรู้จักเลือกใช้คำให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ และเพื่อให้สามารถสื่อสารได้อย่างชัดเจน

ตัวอย่างการใช้คำไม่ถูกต้องตามชนิดของคำ

"โดดเดี่ยว" เป็นคำวิเศษณ์ แต่ผู้เขียนนำมาใช้ในตำแหน่งของคำกริยา ประโยคนี้อาจแก้ไขให้ถูกต้อง คือ "เขาเป็นผู้แทนราษฎรที่ไม่เคยมีผลงานด้านการดูแลทุกข์สุขของประชาชนเลย ในที่สุดประชาชนก็ทอดทิ้งเขาให้อยู่อย่างโดดเดี่ยว"

นอกจากจะต้องใช้ชนิดของคำให้ถูกต้องตามหน้าที่ของคำนั้น ๆ ในประโยคแล้วผู้เขียนยังต้องระมัดระวังใช้คำแต่ละชนิดให้ถูกต้องด้วย เช่น คำบุพบท คำสันธาน และลักษณนาม เป็นต้น

1.2 ใช้คำที่เป็นภาษาเขียน

การเขียนทำให้การบันทึกแม่นยำและถาวร ไม่ถูกจำกัดด้วยเวลาและสถานที่ รวมทั้งความละเอียดถี่ถ้วนก็มีมากกว่าภาษาพูด ภาษาเขียนเป็นภาษาที่เรียบเรียงเรียบร้อยแล้ว ทั้งนี้เพราะหน้าที่ ประโยชน์ สถานการณ์ รวมทั้งความถาวร ทำให้ภาษาเขียนเป็นภาษาที่ต้องมีการร่าง การเรียบเรียง การแก้ไขซ้ำแล้วซ้ำเล่า งานเขียนหลายประเภทมีผู้แก้ไขหลายคน เช่น ร่างกฎหมาย รายงานการประชุม เป็นต้น ข้อแตกต่างระหว่างภาษาเขียนกับภาษาพูดเห็นได้ง่ายในเรื่องระดับของถ้อยคำที่ใช้และรูปแบบของสื่อ (วัลยา ช้างขวัญยืน , 2534 )

ตัวอย่างภาษาพูด

ตัวอย่างภาษาเขียน

การใช้คำในงานเขียนเชิงวิชาการนั้น ผู้เขียนต้องเลือกใช้คำที่เป็นภาษาทางการแทนการใช้ภาษาลำลอง ดังนั้นผู้เขียนจึงจำเป็นต้องมีความรู้เกี่ยวกับการใช้คำนั้น ๆ พิถีพิถัน และรู้จักเลือกใช้ให้ถูกต้องตรงตามความหมายที่แท้จริงของคำด้วย อนันต์ เหล่าเลิศวรกุล (2542: 32) ได้ยกตัวอย่างการใช้คำภาษาทางการและภาษาลำลองไว้ ดังนี้

ภาษาทางการ

ภาษาลำลอง

1.3 ใช้คำสุภาพ

         การใช้คำในภาษาเขียนควรคำนึงถึงเรื่องการใช้คำสุภาพเพื่อให้ผู้อ่านเกิดความรู้สึกที่ดีทั้งยังแสดงให้เห็นว่าผู้เขียนเป็นผู้ที่มีมารยาทในการใช้ภาษาด้วย ดังตัวอย่าง

ประโยค "อาชีพที่พบเห็นโดยทั่วไปสำหรับคนตาบอดคือขายล็อตเตอรี" อาจเลือกใช้คำสุภาพและเป็นทางการ ดังนี้

         "อาชีพที่พบเห็นโดยทั่วไปสำหรับผู้พิการทางสายตาคือการจำหน่ายสลากกินแบ่งรัฐบาล"

1.4 ใช้คำไทย

         ปัจจุบันเรารับวิทยาการด้านต่างๆ มาจากต่างประเทศ เราจึงมีคำศัพท์ภาษาต่างประเทศใช้เป็นจำนวนมากโดยเฉพาะอย่างยิ่งคำศัพท์ในภาษาอังกฤษในการเขียนภาษาไทยนั้นหากจำเป็นต้องใช้คำศัพท์ภาษาต่างประเทศ ควรเลือกใช้คำศัพท์บัญญัติที่ราชบัณฑิตยสถานกำหนดหากคำใดยังไม่มีการบัญญัติขึ้นใช้ อาจใช้คำที่ใช้กันอยู่โดยทั่วไปหรือใช้ทับศัพท์ แต่ควรวงเล็บคำภาษาอังกฤษไว้ด้วยเพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจได้ตรงกัน ดังตัวอย่าง

ไซเบอร์สเปซ (Cyberspace) คือที่ซึ่งมีการใช้สื่อชนิดต่าง ๆ รวมกันเสมือนเป็นระบบอันหนึ่งอันเดียวกัน (สรรเสริญ สุวรรณประเทศ และกัมพล คุณาบุตร , 2539 : 88)

ชื่อเฉพาะขององค์การ หน่วยงาน หรือสถาบันต่างๆ  หากต้องการใช้ควรเขียนคำเต็มและวงเล็บคำย่อไว้ เช่น

คำที่ไม่ควรใช้ในภาษาเขียน (ปรีชา ช้างขวัญยืน , 2542)

1. คำย่อและคำตัด
คำย่อที่ไม่ควรใช้คือคำย่อที่ใช้เฉพาะกลุ่ม คนส่วนใหญ่อาจไม่ทราบความหมาย เช่น ปวศ. อ.ส.ม.ท. น.บ. เป็นต้น ในการเขียนควรใช้คำย่อให้น้อยที่สุดหรือไม่ใช้เลย หากใช้ควรเขียนคำเต็มเพื่อช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจ

คำตัดที่ใช้ในภาษาเขียนโดยทั่วไปมีไม่กี่คำ เช่น กรุงเทพ ฯ โปรดเกล้า ฯ ข้า ฯ คำตัดบางคำใช้แพร่หลายในการพูดแต่ไม่นิยมใช้ในภาษาเขียนซึ่งต้องการความแจ่มแจ้ง เช่น นิสิตจุฬา ผู้ว่า โรงเรียนนายร้อย เป็นต้น

2. คำภาษาต่างประเทศ
คำภาษาต่างประเทศถ้าใช้ในวงแคบเฉพาะในหมู่ผู้รู้ไม่กี่คนก็อาจเป็นประโยชน์

3. คำหรูหรา
คำหรูหรา ได้แก่คำที่เป็นศัพท์ซึ่งไม่ค่อยใช้กันในภาษาทั่วไปและถือกันว่าเป็นศัพท์สูงกว่าศัพท์ที่ใช้กันทั่วไป การใช้คำประเภทนี้อาจแสดงว่าผู้ใช้รู้ศัพท์มาก แต่ก็ทำให้ผู้อ่านเข้าใจยากขึ้น คำหรูหราในภาษาไทยมี 2 ประเภท คือ
1. คำที่มาจากภาษาอื่น เช่น ประจักษ์ บัญชา เ จตนารมณ์ ทัศนียภาพ เป็นต้น คำสามัญที่ใช้แทนคำเหล่านี้คือ เห็น ความมุ่งหมาย ภาพที่สวยงาม
2. ศัพท์ที่ตั้งขึ้นโดยพยายามจะให้แปลกหูแต่คนฟังต้องตีความ เช่น เรียกการพูดโจมตีว่า "การกระทำที่ไม่เป็นมิตร" เรียกผู้หญิงว่า "ดอกไม้ของชาติ" เรียกรถไฟว่า "ม้าเหล็ก" เป็นต้น

4. คำที่มีความหมายซ้ำกัน
การใช้คำที่มีความหมายซ้ำกันคือการใช้คำมากกว่าหนึ่งคำเพื่อบอกความหมายเดียว เช่น วางแผนล่วงหน้า เปิดเผยให้ทราบ เริ่มทำเป็นครั้งแรก ในประวัติเท่าที่ผ่านมา เป็นต้น

5. คำที่เป็นภาษาพูด เช่น

6. คำโบราณ
คำโบราณมีอยู่ในหนังสือเก่า เช่น วรรณคดี หรือจารึกต่าง ๆ เป็นคำที่คนสมัยใหม่อาจไม่เข้าใจจึงควรเลือกใช้คำอื่น เช่น

7. คำในภาษาเฉพาะกลุ่ม
คำในภาษาเฉพาะกลุ่มเป็นภาษาปัจจุบันที่ใช้และรู้กันในหมู่คนเพียงบางกลุ่ม รวมไปถึงคำที่เป็นภาษาถิ่น ในการเขียนเพื่อให้คนทั่วไปเข้าใจจึงต้องใช้ภาษาราชการ

8. คำสแลง
คำสแลงเป็นคำที่จัดอยู่ในประเภทคำต่ำ ส่วนมากเป็นคำทั่ว ๆ ไปที่นำมาใช้ในความหมายเฉพาะและใช้กันชั่วระยะเวลาหนึ่ง บางคำอาจใช้กันจนติดอยู่ในภาษา เช่น คำว่า เชย เป็นต้น คำสแลงมักมีความหมายกว้างมากและแปลให้ตายตัวไม่ได้ ความหมายจึงไม่รัดกุมและเนื่องจากมักใช้กันชั่วคราวจึงไม่เหมาะที่จะใช้เป็นภาษาเขียน

9. คำหยาบ
คำหยาบ ได้แก่ คำที่ถือว่าต่ำกว่าภาษาพูดลงไปและเป็นคำที่ถือว่าพูดไม่ได้ ถ้าใช้พูดก็ถือว่าดูหมิ่นผู้ฟัง คำด่าก็รวมอยู่ในประเภทคำหยาบด้วย คำเหล่านี้ใช้ในภาษาเขียนไม่ได้เลย

2. การใช้ประโยค

การสร้างประโยค ต้องคำนึงถึงสิ่งต่อไปนี้

2.1 ความถูกต้องชัดเจน

ใช้รูปประโยคภาษาไทย ไม่ใช้รูปประโยคและสำนวนภาษาอังกฤษ ประโยคภาษาไทยโดยทั่วไปมักจะประกอบไปด้วยประธาน กริยา และกรรม บางประโยคอาจใช้กริยาหรือกรรมขึ้นต้นประโยคหากผู้พูดต้องการเน้นส่วนนั้น ๆ แต่ตามปกติแล้วประโยคภาษาไทยไม่นิยมใช้กรรมขึ้นต้นประโยค

ประโยคข้างต้นนี้อาจเขียนให้เป็นรูปประโยคภาษาไทยได้ดังนี้

2.2 ความกะทัดรัด สละสลวย

การใช้ภาษาในงานวิชาการนั้นต้องกระชับ รัดกุม สื่อความหมายได้ชัดเจน ตรงประเด็นและสละสลวย คนจำนวนไม่น้อยมักเข้าใจว่าการเขียนงานวิชาการจำเป็นต้องใช้คำศัพท์สูง และผูกประโยคให้ซับซ้อนเพื่อแสดงภูมิของผู้เขียนและเพื่อให้เหมาะสมกับลักษณะของเนื้อหาที่เป็นวิชาการ แท้จริงแล้วการเขียนงานวิชาการซึ่งมุ่งให้ความรู้แก่ผู้อ่านเป็นสำคัญนั้น ผู้เขียนจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องเลือกใช้คำง่ายที่สื่อความหมายตรงไปตรงมา และผูกประโยคสั้น ๆ ไม่พูดซ้ำโดยไม่จำเป็นเพื่อให้ผู้อ่านสามารถทำความเข้าใจเนื้อเรื่องได้ง่ายยิ่งขึ้น ส่วนความไพเราะสละสลวยของการเรียบเรียงข้อความนั้นจะช่วยเสริมให้เรื่องน่าอ่านยิ่งขึ้น

ตัวอย่างการใช้ประโยคที่ใช้คำฟุ่มเฟือย

ประโยคข้างต้นอาจแก้ไขให้กะทัดรัด สละสลวยได้ดังนี้

2.3 การเว้นวรรคตอนให้ถูกต้อง

ภาษาไทยไม่นิยมใช้เครื่องหมายวรรคตอนเมื่อจบข้อความหรือประโยคแต่การเว้นวรรคตอนเป็นเครื่องหมายที่ช่วยแบ่งประโยคหรือข้อความให้ชัดเจนขึ้น ทำให้ทราบว่าข้อความหรือประโยคจบลงแล้ว การใช้วรรคตอนผิดส่งผลให้ความหมายของข้อความผิดเพี้ยนไป หรือสื่อความหมายไม่ชัดเจน การเว้นวรรคตอนจึงถือว่าเป็นเรื่องที่มีความสำคัญมาก

ตัวอย่างประโยคที่มีการเว้นวรรคถูกต้อง ทำให้เข้าใจง่ายและชัดเจน

คนมีสติปัญญาเฉลียวฉลาดย่อมแสวงหาหนทางชีวิตที่มีความมั่นคง มีเกียรติ ได้ทำงานที่ตนรักและถนัด ประเทศไทยยังไม่มีระบบที่จูงใจให้เด็กที่มีสติปัญญา เฉลียวฉลาดเห็นคุณค่าของการเป็นนักวิจัย รู้ว่าชีวิตนักวิจัยเหมาะสมต่อความถนัดและความสามารถของตน และมั่นใจว่าเป็นอาชีพที่มั่นคง มีรายได้ดีพอสมควร และที่สำคัญเป็นอาชีพที่ทำประโยชน์ให้แก่สังคมไม่ยิ่งหย่อนกว่าหมอหรือนักการเมือง (ศาสตราจารย์ น.พ. วิจารณ์ พานิช "การศึกษากับการวิจัย" ใน ปฏิวัติการศึกษาไทย หน้า 143)

ตัวอย่างประโยคที่เว้นวรรคตอนไม่ถูกต้อง ทำให้การสื่อสารไม่ชัดเจน
หมายเหตุ เครื่องหมาย /// ใช้แทนการเว้นวรรคตอน

3. ย่อหน้า

3.1 ความหมายของย่อหน้า

ย่อหน้า คือการนำกลุ่มของประโยคมาร้อยเรียงอย่างสัมพันธ์กันเพื่อแสดงความคิดสำคัญเพียงความคิดเดียว ข้อความแต่ละย่อหน้าจะเป็นตัวแทนของความคิดสำคัญเพียงประการเดียวเท่านั้น หากต้องการเสนอความคิดหลายประการผู้เขียนต้องแยกกล่าวถึงความคิดเหล่านั้นเป็นประเด็น ๆ ในแต่ละย่อหน้า แล้วเรียบเรียงเนื้อหาให้สัมพันธ์ต่อเนื่องกันตามลำดับ ผู้อ่านจึงจะสามารถติดตามความคิดของผู้เขียนได้ง่าย

โดยทั่วไปแล้วการแสดงความคิดสำคัญในแต่ละย่อหน้านั้น ผู้เขียนอาจแปรประเด็นความคิดสำคัญ (Main idea) เป็นประโยคใจความสำคัญ (Topic sentence) และขยายความด้วยวิธีต่าง ๆ เนื้อความในแต่ละย่อหน้าจึงประกอบไปด้วยประโยคใจความสำคัญหรือประโยคหลักและประโยคขยาย ประโยคใจความสำคัญจะช่วยให้ผู้อ่านมองเห็นประเด็นที่ผู้เขียนต้องการนำเสนอได้เด่นชัดขึ้น แต่บางครั้งผู้เขียนก็อาจจะเสนอความคิด (Main idea) โดยไม่มีประโยคใจความสำคัญ ผู้อ่านต้องสรุปประเด็นสำคัญของย่อหน้านั้นเอาเอง

ย่อหน้าเป็นตัวแทนของความคิดที่ผู้เขียนต้องการการนำเสนอ การใช้วิธีเขียนแบบย่อหน้าทำให้ผู้อ่านสามารถติดตามเนื้อเรื่องได้อย่างเป็นขั้นตอนและมีเหตุผล ผู้อ่านสามารถหยุดคิดตามได้เมื่ออ่านเนื้อหาแต่ละย่อหน้า นอกจากนี้การเขียนเนื้อหาโดยจัดแบ่งความคิดออกเป็นย่อหน้ายังช่วยให้เกิดความงามในเรื่องรูปแบบ ทั้งนี้เพราะมีที่ว่างให้หยุดพักสายตา และผู้อ่านสามารถตรวจสอบทำความเข้าใจเกี่ยวกับประเด็นต่าง ๆ ที่ผู้เขียนนำเสนอได้ง่ายขึ้น ทั้งยังแสดงให้เห็นวิธีการเรียบเรียงความคิดที่เป็น ระบบระเบียบของผู้เขียนอีกด้วย

3.2 รูปแบบของย่อหน้า

ย่อหน้าแบ่งออกได้เป็นหลายรูปแบบตามลักษณะการปรากฏของประโยคใจความสำคัญหรือประโยคหลัก ดังนี้

1. ย่อหน้าที่มีประโยคใจความสำคัญอยู่ตอนต้น
2. ย่อหน้าที่มีประโยคใจความสำคัญอยู่ตอนท้าย
3. ย่อหน้าที่มีประโยคใจความสำคัญอยู่ทั้งตอนต้นและท้าย
4. ย่อหน้าที่มีประโยคใจความสำคัญอยู่ตอนกลาง
5. ย่อหน้าที่ไม่มีประโยคใจความสำคัญ

1. ย่อหน้าที่มีประโยคใจความสำคัญอยู่ตอนต้น
ย่อหน้าประเภทนี้ผู้เขียนแปรประเด็นความคิดสำคัญเป็นประโยคใจความสำคัญแล้วนำไปใส่ไว้ในตอนต้นของย่อหน้า จากนั้นจึงขยายความในประโยคใจความสำคัญนั้นให้ผู้อ่านเข้าใจ โดยทุกประโยคที่นำมาขยายความจะต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์กับประโยคใจความสำคัญที่อยู่ต้นย่อหน้า การเขียนย่อหน้าแบบนี้เป็นวิธีที่ง่ายสำหรับผู้ที่เพิ่งเริ่มเขียนเพราะจะไม่หลงประเด็นได้ง่าย ผู้อ่านก็สามารถติดตามความคิดของผู้เขียนได้ทันที

ตัวอย่างย่อหน้าที่ประโยคใจความสำคัญอยู่ตอนต้น

ปัญหาเรื่องการศึกษาของชาตินั้นมีมากมายหลายประการก็จริงอยู่ แต่หาก จะให้ระบุว่าอะไรคือรากเหง้าของปัญหาที่สำคัญที่สุดก็คงจะต้องตอบว่าการผูกขาด โดยระบบราชการ ถ้าหากจะมองว่าการศึกษาเป็นอุตสาหกรรมบริการประเภทหนึ่ง จะเห็นได้ว่าการศึกษาเป็นอุตสาหกรรมที่มีการผูกขาดสูงมาก กว่า 90 % ของสถาน ศึกษาทั้งหมดกว่าสามหมื่นแห่งที่มีอยู่ในประเทศเป็นของราชการ ไม่ว่าจะโดย กระทรวงศึกษาธิการหรือทบวงมหาวิทยาลัย ลำพังอำนาจผูกขาดเพียงอย่างเดียวก็เลวร้ายพออยู่แล้ว แต่นี่เป็นการผูกขาดโดยผู้ผลิตที่ถูกดูแคลนว่าไร้สมรรถนะที่สุดในระบบเศรษฐกิจ ความล้มเหลวของระบบการศึกษาไทยนั้นแท้จริงแล้วมิได้มาจากบุคลากรทางการศึกษาแต่มาจากความล้มเหลวของระบบราชการต่างหาก ซึ่งได้ปรากฏชัดในงานด้านอื่นของราชการด้วย เช่น การบริหารบริการสาธารณสุข การกำกับดูแลสถาบันการเงิน การบริหารกองทุนฟื้นฟูและเงินตราต่างประเทศ การกำกับดูแลรัฐวิสาหกิจ หรือการบริหารการเงินการคลังของประเทศ เป็นต้น
(วุฒิพงษ์ เพรียบจริยวัฒน์ "ชำแหละ พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ" ใน ปฏิวัติการศึกษาไทย หน้า 227 )

2. ย่อหน้าที่มีประโยคใจความสำคัญอยู่ตอนท้าย
ผู้เขียนเริ่มต้นย่อหน้าด้วยประโยคขยายความ จากนั้นจึงเขียนประโยคใจความสำคัญปิดท้าย ย่อหน้าแบบนี้จะช่วยให้ผู้อ่านขมวดปมความคิดของสิ่งที่ได้อ่านมาทั้งหมดในย่อหน้านั้นได้ชัดเจนขึ้น ผู้เขียนที่ใช้ย่อหน้าแบบนี้ต้องระลึกอยู่เสมอว่าทุกประโยคที่ขยายความนั้นสนุบสนุนประเด็นความคิดสำคัญที่ต้องการนำเสนอ

ตัวอย่างย่อหน้าที่ประโยคใจความสำคัญอยู่ตอนท้าย

แม้การเขียนรูปภาพจิตรกรรมแบบประเพณีนิยมอย่างไทยดำเนินการไปตามเรื่องราวทางศาสนาเป็นสำคัญ และเป็นที่ทราบกันอย่างแพร่หลายว่าเรื่องราวต่าง ๆ ในพระพุทธศาสนาที่จิตรกรรมหรือศิลปินนำมาเป็นแนวคิดในการเขียนรูปภาพนั้นเป็นเรื่องราวที่ปรากฏในอดีตกาลในประเทศอินเดีย หรือเรื่องชาดกต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นตามความคิดของปัญญาชนชาวอินเดีย ดังนั้นบุคลิกภาพและพฤติกรรมของคน สถานที่ สิ่งแวดล้อม และบรรยากาศที่คุมกันขึ้นเป็นเรื่องต่าง ๆ ก็ย่อมจะได้รับอิทธิพลจากสังคมและสิ่งแวดล้อมในถิ่นอินเดียเป็นปัจจัยสำคัญในการปรุงแต่งเรื่องราวที่ปัญญาชนชาวอินเดียนิพนธ์ขึ้นโดยแท้ แต่กระนั้นก็ตาม ท่านที่มีประสบการณ์จากการดูรูปภาพจิตรกรรมแบบประเพณีนิยมอย่างไทยที่นายช่างจิตรกรรมหรือศิลปินไทยเขียนขึ้นโดยอาศัยเรื่องราวที่มีมาในพระพุทธศาสนา เป็นต้นว่า พระปฐมสมโพธิกถาหรือชาดก จะสังเกตเห็นลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งเกี่ยวกับรูปแบบของสรรพสิ่งต่าง ๆ ในงานจิตรกรรม คือไม่ปรากฏรูปภาพคน สถานที่ สิ่งแวดล้อมและบรรยากาศในถิ่นอินเดียที่เป็นปัจจัยปรุงแต่งเรื่องราวมาแต่เดิมให้เห็นได้เลย แต่รูปภาพจิตรกรรมที่นายช่างจิตรกรรมไทยเขียนขึ้นนั้นจะทำให้ปรากฏเรื่องราวที่มีมาในพระพุทธศาสนาด้วยรูปภาพคน พฤติกรรมของคน สถานที่ สิ่งแวดล้อม และบรรยากาศที่มีอยู่ในถิ่นฐานบ้านเมืองไทยทั้งสิ้น ปรากฏการณ์ในรูปภาพจิตรกรรมแบบประเพณีนิยมอย่างไทยเช่นกล่าวนี้เป็นลักษณะพิเศษ ควรนับถือว่าเป็นเอกลักษณ์อย่างหนึ่งในงานจิตรกรรมแบบประเพณีนิยม

(จุลทัศน์ พยาฆรานนท์ ร้อยคำร้อยความ รวมประวัติและผลงานด้านศิลปวัฒนธรรมไทย หน้า 154-155)

3. ย่อหน้าที่มีประโยคใจความสำคัญอยู่ทั้งตอนต้นและท้าย
ย่อหน้าแบบนี้มีผู้นิยมใช้กันมากเพราะช่วยเน้นย้ำให้ผู้อ่านทราบประเด็นความคิดสำคัญของเรื่องได้ชัดเจนยิ่งขึ้น ประโยคที่ปรากฏในตอนต้นและท้ายย่อหน้าล้วนแสดงความคิดอย่างเดียวกันเพียงแต่ใช้คำพูดต่างกัน

ตัวอย่างย่อหน้าที่ประโยคใจความสำคัญอยู่ตอนต้นและท้าย

เมื่อพูดกันถึงเรื่องศิลปกรรมอันเกี่ยวเนื่องกับภาพจิตรกรรม ภาพประติมากรรม หรือการก่อสร้างที่เป็นงานทางสถาปัตยกรรมของประเทศชาติต่าง ๆ ในย่านเอเชียด้วยกันแล้ว ประเทศไทยเรานี้ก็จัดได้ว่าเป็นประเทศหนึ่งที่เป็นแหล่งกำเนิดศิลปกรรมสาขาต่าง ๆ มานานไม่น้อยหน้าไปกว่าศิลปกรรมที่ปรากฏมีอยู่ในประเทศอื่น ๆ ซึ่งตั้งอยู่ในย่านเดียวกัน ศิลปกรรมบางอย่างบางชิ้นของไทยเรานั้นยังมีอายุเก่าแก่ย้อนหลังขึ้นไปนับนานกว่าพันปีเสียอีก อย่างน้อยหลักฐานที่ได้รับจากการสำรวจ และการขุดค้นทางโบราณคดีเกี่ยวกับมนุษย์สมัยก่อนประวัติศาสตร์จากแหล่งต่าง ๆ ในประเทศไทยเมื่อไม่นานมานี้ ก็ได้พบหลักฐานแสดงให้เห็นได้อย่างชัดแจ้งว่า ดินแดนอันเป็นที่ตั้งประเทศของเราทุกวันนี้เป็นแหล่งกำเนิดศิลปกรรมมาแล้วแต่อดีตเก่าแก่ขึ้นไปถึงสมัยก่อนประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะภาพเขียนสีตามหน้าผาและผนังถ้ำต่าง ๆ ซึ่งถูกค้นพบในระยะหลัง ถึงจะยังไม่สามารถกำหนดอายุอันแน่นอนหรือสันนิษฐานแน่ชัดไปได้ว่าภาพเหล่านั้นเขียนขึ้นโดยชนชาติใดก็ตาม แต่ก็ควรจะยินดีและภูมิใจได้ว่า ดินแดนอันเป็นที่ตั้งประเทศของชนชาติไทยเรานี้ ได้ชื่อว่าเป็นแหล่งศิลปกรรมอันเก่าแก่แห่งหนึ่งที่ชาวโลกรู้จัก
(จุลทัศน์ พยาฆรานนท์ ร้อยคำร้อยความ รวมประวัติและผลงานด้านศิลปวัฒนธรรมไทย หน้า 119)

4. ย่อหน้าที่มีประโยคใจความสำคัญอยู่ตอนกลาง
ผู้เขียนเริ่มต้นย่อหน้าด้วยประโยคขยายความเพื่อนำเข้าสู่ประเด็นที่ต้องการ จากนั้นจึงเขียนประโยคที่เป็นใจความสำคัญของเรื่องนั้น หลังจากนั้นก็เป็นการแสดงรายละเอียดเกี่ยวกับเรื่องนั้นอีกครั้งหนึ่ง ย่อหน้าแบบนี้เขียนค่อนข้างยากเนื่องจากผู้เขียนต้องมีวิธีจูงความสนใจของผู้อ่านเข้าสู่เรื่องนั้นก่อนที่จะได้พบกับประโยคใจความสำคัญ จากนั้นจึงขยายความต่อไปจนได้รายละเอียดที่ครบถ้วน สำหรับผู้อ่านเองการค้นหาประโยคใจความสำคัญก็อาจทำได้ค่อนข้างยากเมื่อเปรียบเทียบกับย่อหน้าประเภทอื่น

ตัวอย่างย่อหน้าที่ประโยคใจความสำคัญอยู่ตอนกลาง

ถ้าย้อนเข้ามามองตัวเรา รูปกายที่บอกว่าเป็นธาตุดิน น้ำ ลม ไฟ ก็เหมือนกัน เวลาอาบน้ำขี้ไคลก็ออกมาจากเซลล์ผวิหนังที่ตายลอกหลุดออกมา ไม่รู้ว่าวันละกี่แสนกี่ล้านตัว เซลล์เหล่านี้ก็คือดิน ขณะเดียวกันตรงที่ตายไปก็มีตัวใหม่เกิดขึ้นมาทดแทนในจำนวนเท่า ๆ กัน การที่เราคงสภาพเป็นเราอยู่ได้ ไม่โตขึ้นและก็ไม่เล็กลง เพราะเราอยู่ในสภาพสมดุลของการเปลี่ยนแปร สิ่งที่เกิดขึ้นและสิ่งที่ตายไปมีปริมาณเท่ากัน อันนี้เป็นสามัญลักษณะของสิ่งมีชีวิตทั้งหลาย แต่เราไม่เคยมองมันตามที่เป็นจริง เราไปยึดในเงาสะท้อนจึงเหมาเอาว่าเรากำลังแข็งแรงยังห่างไกลจากความตาย แต่แท้จริงบนความมีชีวิตแข็งแรงที่แลเหมือนกันกับว่าเราเป็นตัวเราสืบเนื่องกันตลอดเวลานั้น มันมีความเกิดและความตายกระพริบทดแทนกันอยู่ทุก ๆ เสี้ยววินาที เร็วแสนเร็ว จนยากแก่การรู้สึกและเห็นทัน
(พญ. อมรา มลิลา อย่างไรคือภาวนา หน้า 16-17 อ้างใน วัลยา ช้างขวัญยืน)

5. ย่อหน้าที่ไม่มีประโยคใจความสำคัญ
ย่อหน้าประเภทนี้มีแต่ประเด็นความคิดสำคัญแต่ไม่มีประโยคใจความสำคัญ ทุกประโยคในย่อหน้านั้นจะแสดงรายละเอียดเพื่อสนับสนุนประเด็นความคิดสำคัญที่ผู้เขียนต้องการนำเสนอ ผู้อ่านต้องสรุปประเด็นสำคัญเองหลังจากที่อ่านจบแล้ว ย่อหน้าประเภทนี้พบเป็นจำนวนมากในงานเขียนประเภทต่าง ๆ

ตัวอย่างย่อหน้าที่ไม่มีประโยคใจความสำคัญ

วัฒนธรรมครอบงำมาพร้อมกับความสัมพันธ์แนวดิ่งหรือความสัมพันธ์เชิงอำนาจ ซึ่งเรียกร้องความเคารพเชื่อฟัง ทำตามโดยไม่ต้องถามเหตุผล ไม่ต้องการให้ถกเถียงโต้แย้ง ไม่ต้องการความคิดแหวกแนว การเรียนรู้แบบเกิดปัญญาแตกฉานและการวิจัยต้องการบรรยากาศของความสัมพันธ์แนวราบ ความเสมอภาคทางความคิด ยอมรับความคิดเห็นที่แตกต่าง ส่งเสริมการถกเถียงโต้แย้ง เห็นคุณค่าของการถกเถียงโต้แย้งต่อการกระตุ้นความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ ทำให้เกิดการ "เสริมพลัง" (synergy) ซึ่งกันและกัน และทำให้ความคิดไม่ "ติดกรอบ"
(ศาสตราจารย์ น.พ. วิจารณ์ พานิช "การศึกษากับการวิจัย" ใน ปฏิวัติการศึกษาไทย หน้า 139)

ประเด็นความคิดสำคัญของข้อความในย่อหน้าข้างต้นนี้คือ "ความสัมพันธ์แนวดิ่งเป็นอุปสรรคต่อการเรียนรู้และการวิจัย"

3.3 ลักษณะของย่อหน้าที่ดี

ย่อหน้าที่ดีควรมีลักษณะต่อไปนี้

1. มีเอกภาพ
เอกภาพคือความเป็นหนึ่งในเรื่องของประเด็นความคิด กล่าวคือใน 1 ย่อหน้าจะมีเพียง 1 ความคิดสำคัญเท่านั้น ทุกประโยคที่นำมาแสดงรายละเอียดต้องสนับสนุนหรืออธิบายประเด็นหลักของย่อหน้านั้น หากมีประโยคที่ไม่เกี่ยวข้องสัมพันธ์ย่อหน้านั้นก็จะขาดความเป็นเอกภาพ

2. มีสัมพันธภาพ
สัมพันธภาพของย่อหน้าหมายถึงความเชื่อมโยงสัมพันธ์กันระหว่างความคิดหลักกับความคิดปลีกย่อย ผู้อ่านจะสามารถติดตามความคิดของผู้เขียนได้ง่ายและชัดเจนขึ้นหากผู้เขียนใช้คำเชื่อมได้อย่างถูกต้อง เหมาะสม ทั้งยังมีวิธีเรียบเรียงและการเสนอความคิดอย่างมีระบบ มีเหตุผล และทุกประเด็นมีความเกี่ยวเนื่องกันไปโดยลำดับ นอกจากสัมพันธภาพในแต่ละย่อหน้าแล้ว ข้อเขียนแต่ละเรื่องยังต้องมีสัมพันธภาพระหว่างย่อหน้าด้วย

3. มีสารัตถภาพ
สารัตถภาพคือการเน้นย้ำในส่วนที่เป็นประเด็นสำคัญ ซึ่งอาจทำได้โดยการให้รายละเอียดเกี่ยวกับสิ่งที่ต้องการเน้นมากกว่าประเด็นอื่น เช่น ยกตัวอย่างประกอบ กล่าวด้วยถ้อยคำที่มีความหมายอย่างเดียวกันแต่ใช้ข้อความต่างกัน และอธิบายขยายความอย่างละเอียด เป็นต้น การเน้นประเด็นใดประเด็นหนึ่งนี้อาจทำได้อีกวิธีหนึ่งคือการวางประโยคใจความสำคัญไว้ในตำแหน่งที่มองเห็นได้เด่นชัด ซึ่ง ได้แก่ในตอนต้นและตอนท้ายของย่อหน้านั่นเอง

   แบบฝึกหัดการใช้ภาษาในงานเขียนเชิงวิชาการ